یخچالهای ایرانی تا چه حد «چینی»اند؟
خلاصهٔ نتیجه: ادعای «تمام یخچالهای ایرانی چینی هستند» نادرست و اغراقآمیز است. صنعت یخچال ایران ترکیبی از ساخت داخل و تأمین قطعه از خارج بهویژه چین است. طبق اظهارات رسمی، متوسط «مشارکت ساخت داخل» در لوازم خانگی (از جمله یخچال) حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد است؛ یعنی سهم قابلتوجهی از بدنه، کابین، فوم عایق، سیمکشی، ورق و بخشی از قطعات در کشور تولید میشود و بخش دیگری (بهویژه برخی قطعات کلیدی مانند کمپرسور و بردهای الکترونیکی) وارداتی است.
چرا این بحث مهم است؟
در سالهای اخیر و با تداوم محدودیت واردات لوازم خانگی، بازار ایران عملاً بر تولیدکنندگان داخلی تکیه کرده است. این اتکا، همزمان موجی از بحثهای شبکهای دربارهٔ «اصلونسب» کالاها را دامن زده: آیا آنچه «ساخت ایران» میخریم، در واقع «چینی» است؟ پاسخ کوتاه این است که یخچالهای ایرانی عموماً در داخل کشور مونتاژ و بخش مهمی از اجزا نیز در داخل تولید میشوند؛ اما بهطور همزمان، تأمین قطعات از چین و چند کشور دیگر نقشی پررنگ دارد و کیفیت نهایی نیز تا حد زیادی به کیفیت همین قطعات و کنترل کیفی سازنده بستگی پیدا میکند.
واقعیتِ «ساخت داخل»؛ عددها چه میگویند؟
بهاستناد آمار و اظهارات رسمی، متوسط داخلیسازی در صنعت لوازم خانگی ایران به حدود ۶۵ درصد رسیده است. در گزارش دیگری، برای خودِ یخچالفریزر عدد ۶۰ درصد بهعنوان میزان مشارکت ساخت داخل ذکر شده است. این ارقام یعنی بخش بزرگی از بدنهٔ فلزی، کابین پلاستیکی، عایقکاری، مجموعهٔ سیمکشی و بخشی از قطعات مکانیکی و پلاستیکی در ایران ساخته میشود.
از سوی دیگر، مقررات «احراز عمق ساخت داخل» نیز ابلاغ شده و وزارت صمت بازههای درصدی مشخصی را برای برچسبگذاری و ارزیابی ساخت داخل تعریف کرده است؛ بنگاهها موظفاند درصد عمق ساخت داخل را در سامانه ثبت کنند و این رقم مبنای مشوقها و سیاستگذاریهاست. این سازوکار نشان میدهد که سیاستگذار، مونتاژ صرف را از تولید با سهم داخل بالاتر تفکیک میکند.
کدام قطعات عمدتاً وارداتیاند؟
در یخچالهای امروزی، چند جزء نقش کلیدی دارند: کمپرسور، بردها و ماژولهای الکترونیکی، حسگرها و برخی قطعات مکانیکی ریز. بهویژه کمپرسورِ هرمتیک سالها عمدتاً وارداتی بوده و برندهای پرمصرف جهانی (از چین، کره، اروپا و…) در بازار ایران شناختهشدهاند. نامهایی مانند Huayi/Jiaxipera و Donper از چین، در سبد تأمین جهانیِ کمپرسورهای خانگی حضور پررنگ دارند و به بسیاری از کشورها از جمله ایران صادر میشوند. در کنار آن، واردات بردهای الکترونیکی (PCB/PCBA) از چین نیز در زنجیرهٔ تأمین رایج است.
با این حال، تصویر امروز یکسره وارداتی نیست. در بهمن ۱۴۰۲ نخستین خط تولید انبوه کمپرسور هرمتیک خانگی در کشور بهرهبرداری شد؛ ظرفیتی که هدف آن تامین بخشی از نیاز داخلی طی چند سال آینده و کاهش وابستگی است. همین گزارش رسمی تصریح میکند که پیشتر یک شرکت داخلی «با همکاری یک شرکت چینی و واردات قطعه» در داخل مونتاژ انجام میداده است نکتهای که هم به سابقهٔ وابستگی اشاره دارد و هم به تغییر مسیر تدریجی صنعت.
آیا «همهچیز از چین میآید و فقط در ایران سرِهم میشود»؟
این جمله، بیش از حد کلی است. بله، واردات قطعه از چین بهدلیل تنوع، قیمت و در دسترسبودن، نقش پررنگی در زنجیرهٔ تأمین ایرانیها دارد. و بله، در سالهایی که واردات کالای نهایی (CBU) ممنوع بود، مسیر CKD/SKD (واردات قطعات برای مونتاژ) رواج بیشتری داشت. اما نه، همهٔ یخچالهای ایرانی «تماماً چینی» نیستند؛ بلکه طیفی از داخلیسازی (از حدود ۴۰ تا ۶۵ درصد و بالاتر) در برندها و مدلهای مختلف وجود دارد.
زمینهٔ سیاستی: ممنوعیت واردات و بحثهای جدید
ممنوعیت واردات لوازم خانگی از سال ۱۳۹۷ (با فراز و فرودهایی) بهمنظور حمایت از تولید داخل اعمال شد. طی ماههای گذشته نیز خبرها دربارهٔ بازنگری در این ممنوعیت و حرکت بهسمت آزادسازی محدود و مدیریتشده منتشر شده است نشانهٔ آنکه سیاستگذار میکوشد بین حمایت از تولید و رقابتپذیری توازن برقرار کند. اما هنوز جزئیات اجرایی و دامنهٔ تغییرات موضوع بحث است.
کیفیت نهایی به چه چیزهایی بستگی دارد؟
از نظر صنعتی، کیفیت خروجیِ یخچال تابعی است از:
۱) سطح و کلاس قطعات (مثلاً ردهٔ کمپرسور و کیفیت بردها)، ۲) کنترل کیفیتِ خط مونتاژ (جوشکاری، وکیوم، شارژ مبرد، تست نهایی)، و ۳) طراحی و مهندسیِ محصول (مدار تبرید، مسیر هوادهی، عایقکاری). از همین رو، حتی اگر دو سازنده هر دو از چین قطعه بخرند، ممکن است به دلیل تفاوت در سطح قطعه و کنترل کیفی خروجیهای بسیار متفاوتی داشته باشند.نکتهای که در گزارشهای تحلیلی داخلی دربارهٔ «مونتاژکاری» نیز بهصورت کلی به آن اشاره شده است.
مقایسهٔ پرتکرار با اپل: شباهتِ ظاهری، تفاوتِ ماهوی
یکی از استدلالهای موافقان برونسپاریِ وسیع این است که «اپل هم تولید را به چین سپرده؛ پس محصول نهایی ایرانی است.» این قیاس، تا حدی گمراهکننده است:
- در مدل اپل، طراحی محصول (از معماری سیستم تا بخش مهمی از قطعات کلیدی مانند پردازندههای Apple Silicon) و استانداردهای فنی و کیفی در خودِ اپل تعریف میشود؛ ساخت توسط پیمانکاران بینالمللی (فاکسکان، پگاترون و…) انجام میگیرد. پشت این مدل، شبکهای از صدها تأمینکنندهٔ قطعه، و کارخانههای مونتاژ انبوه در چین، و همچنین تولید تراشهها نزد ریختهگریهایی مثل TSMC قرار دارد. روی بدنهٔ محصولات هم سالهاست نوشته میشود: «Designed by Apple in California. Assembled in China.»
- فهرست رسمی تأمینکنندگان اپل نشان میدهد شرکتهایی چون Hon Hai (Foxconn) و Pegatron مراکز مونتاژ عمده را در چین (و بخشی در هند و ویتنام) اداره میکنند و تولید تراشهٔ اختصاصی اپل توسط TSMC انجام میشود.در حالیکه طراحی و نقشهراه قطعات کلیدی دستِ خود اپل است.
- در ایران، بسیاری از تولیدکنندگان لوازم خانگی طراحیِ «صفر تا صدِ» قطعات حیاتی (مثل کمپرسور، میکروکنترلرِ برد، نمایشگرها و… ) را در اختیار ندارند و از پلتفرمها و قطعات عمومی بازار جهانی استفاده میکنند؛ هرچند برخی شرکتها واحدهای تحقیقوتوسعه و نوآوری راه انداختهاند (مانند «SnowaTec») و در طراحی صنعتی، نرمافزار کنترل، چیدمان داخلی و مهندسیِ فرآیند، کار بومی انجام میدهند. بنابراین گزارهٔ «ایرانیها هیچ چیزی را طراحی نمیکنند» نیز دقیق نیست. تفاوت زمین تا آسمان میان اپل و سازندگان ایرانی، در سطح «مالکیت معماری و قطعاتِ کلیدی» و «زنجیرهٔ کنترل کیفیت چندلایه و مقیاس جهانی» است، نه صرفاً محل مونتاژ.
ادعای «تمام یخچالهای ایرانی چینی هستند» نادرست است. آنچه دقیقتر است: «بخش مهمی از قطعات یخچالهای ایرانی خصوصاً قطعات کلیدی از چین و سایر کشورها تأمین میشود، اما بخش قابلتوجهی از فرآیند و قطعات نیز در ایران تولید میگردد و سطح داخلیسازی بسته به برند و مدل تفاوت دارد». اگر بخواهیم صادقانه به قضیه بنگریم، تولید بدنه، کابین و سیم کشی در مقایسه با تولید قطعات حساس از لحاظ حجم ظاهری ممکن است 60 درصد تولید را به خود اختصاص دهد اما از لحاظ دانش و تکنولوژی مورد نیاز شاید 10 به 90 باشد. بنابراین تفاوت میان یک کشور صنعتی و غیر صنعتی در توانایی تولید قطعات مهم و حساس صنایع مختلف است.
پس تفاوت کیفیت از کجاست؟
۱) کلاس قطعهٔ خریداریشده (حتی در چین، از درجهٔ اقتصادی تا پریمیوم موجود است)، ۲) مهندسی محصول (طراحی مدار تبرید، مدیریت رطوبت و یخزدایی، چیدمان جریان هوا)، ۳) کنترل کیفیت تولید (آزمون نشت، وکیوم، شارژ مبرد و کنترل نهایی). سازندهای که قطعات مرغوبتر سفارش میدهد و QC سختگیرانهتری دارد، طبیعتاً خروجی بهتری ارائه میکند. حتی اگر مبدا قطعات در هر دو یکسان باشد. با این وجود گفته می شود تفاوت کیفیت قطعات وارداتی یخچال در ایران آنقدرها زیاد نیست. به گونه ای که برخی مراکز مانند پیشتاز تعمیر قادر هستند تا تمامی یخچال هایی که در ایران تولید می شوند را در صورت خرابی تعمیر کنند.
بهعنوان خریدار، از کجا بفهمیم چه میخریم؟
- برچسب و سامانهٔ «عمق ساخت داخل»: مطابق آییننامهٔ اجرایی قانون «حداکثر استفاده از توان تولیدی»، بنگاهها درصد عمق ساخت داخل را در سامانه ثبت میکنند و این رقم مبنای سیاستهای حمایتی است. پیگیری این عدد (و مطالبهٔ شفافیت از فروشنده/سازنده) تصویر بهتری از میزان داخلیسازی به شما میدهد.
- جزئیات قطعات کلیدی: برند کمپرسور، نوع مبرد (R600a/R134a)، نوع برد و سیاست خدمات پس از فروش، شاخصهای مهمی برای قضاوتاند. (حضور برندهای چینیِ شناختهشده در کمپرسور لزوماً بهمعنای کیفیت پایین نیست؛ کلاس سفارش و QC تعیینکننده است).
- سیاستها در حال تغییرند: اگر آزادسازی محدود واردات قطعات محصولات سرعت بگیرد، رقابت کیفی و قیمتی میتواند تغییر کند؛ بنابراین، هنگام خرید، وضعیت روز بازار و گارانتی خدمات را هم بسنجید.
جمعبندی نهایی
- ادعای «تمام یخچالهای ایرانی چینی هستند» با واقعیت تطابق ندارد.
- درست است که بخش مهمی از قطعات بهویژه کمپرسور و برد، سالیان طولانی از چین وارد شده و هنوز هم سهم بالایی دارد؛ اما بدنه، کابین، عایق و بسیاری اجزای دیگر در ایران ساخته میشود و متوسط ساخت داخل طبق اظهارات رسمی در حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد است.
- مقایسه با اپل فقط از نظر «برونسپاری تولید» شبیه است؛ تفاوت اصلی در مالکیت طراحی و کنترل زنجیرهٔ ارزش است. اپل طراحی را در اختیار دارد و تولید را نزد پیمانکاران جهانی عمدتاً در چین انجام میدهد؛ بسیاری از سازندگان داخلی، طراحی قطعات کلیدی را مالک نیستند هرچند در R&D و نوآوری محصولی فعال شدهاند.
